Hejt, radykalizacja i ekstremizm — bezpłatny poradnik dla nauczycieli
w obecnych czasach nie zawsze łatwo rozpoznać zagrożenia, z którymi młodzi ludzie spotykają się w sieci. Jest ich coraz więcej: hejt ukryty pod pozorem żartu, skrajne poglądy…
Czytaj całość ↓
Szanowni Państwo,
w obecnych czasach nie zawsze łatwo rozpoznać zagrożenia, z którymi młodzi ludzie spotykają się w sieci. Jest ich coraz więcej: hejt ukryty pod pozorem żartu, skrajne poglądy przemycane w internetowych memach, manipulacja wykorzystująca potrzebę akceptacji i przynależności do grupy. Odpowiednio wczesna reakcja dorosłych może mieć ogromne znaczenie dla bezpieczeństwa uczniów.
Jak dostrzegać niepokojące sygnały? W jaki sposób internetowe społeczności i algorytmy wpływają na postawy nastolatków? Jak rozmawiać z uczniami, którzy zaczynają wyrażać skrajne poglądy?
Na te pytania odpowiada nowy, bezpłatny poradnik Anny Borowskiej „Hejt, radykalizacja i ekstremizm. O wpływie środowiska cyfrowego na postawy młodych ludzi” (NASK – Państwowy Instytut Badawczy, 2026, 62 strony). Publikacja przybliża mechanizmy hejtu, mowy nienawiści i radykalizacji online, a przede wszystkim daje praktyczne wskazówki do codziennej pracy edukacyjnej i wychowawczej.
Poradnik na platformie OSE IT Szkoła →
Czego dowiedzą się Państwo z poradnika
- jak odróżniać hejt i mowę nienawiści od uzasadnionej krytyki,
- dlaczego media społecznościowe mogą sprzyjać rozpowszechnianiu agresywnych i ekstremistycznych treści,
- w jaki sposób młodzi ludzie bywają wciągani do radykalnych społeczności internetowych,
- jakie zachowania uczniów powinny wzbudzić czujność nauczycieli i wychowawców,
- jak reagować na niepokojące sygnały oraz rozwijać empatię, krytyczne myślenie i odporność na manipulację.
Od żartu do przemocy — piramida nienawiści Allporta
Hejt rzadko jest zjawiskiem odosobnionym. Według modelu psychologa Gordona Allporta, który autorka przywołuje w poradniku, przemoc rzadko pojawia się nagle — zaczyna się od pozornie niegroźnych zachowań: obraźliwych komentarzy, stereotypów czy lajkowania agresywnych postów, często bagatelizowanych jako „zwykłe żarty”. Każdy poziom piramidy jest fundamentem następnego.
- Eksterminacjacałych grup społecznych, stosowanie najbardziej skrajnych form przemocy
- Bezpośrednie akty przemocyfizycznej, psychicznej, wandalizm oraz niszczenie mienia
- Dyskryminacjanierówne traktowanie, odbieranie praw, ograniczanie możliwości działania
- Unikanie i wykluczaniedemonizowanie, marginalizowanie i dehumanizacja osób uznawanych za inne
- Mowa nienawiścirozpowszechnianie negatywnych stereotypów, wrogi język i pozornie niewinne żarty
Wniosek dla szkoły: najskuteczniejsza profilaktyka przemocy zaczyna się na najniższych poziomach piramidy. Reagowanie na stereotypy, wykluczanie i obraźliwe komentarze nie jest przesadną ostrożnością, lecz działaniem zapobiegającym eskalacji wrogości — w codziennych rozmowach, komentarzach, żartach i reakcjach na krzywdzące zachowania.
Sygnały, które warto zauważyć
Pojedynczy objaw nie musi oznaczać problemu. Uwagi wymaga nagromadzenie kilku z nich, ich nagłe nasilenie lub utrzymywanie się przez dłuższy czas. Takie zachowania nie oznaczają, że uczeń jest zradykalizowany — to sygnał, że może potrzebować więcej uwagi, wsparcia i rozmowy.
Warto się przyjrzeć
Sygnały podwyższonego ryzyka — wymagają uwagi i rozmowy.
- rosnące zainteresowanie teoriami spiskowymi i treściami podważającymi fakty,
- izolowanie się od rówieśników, rodziny lub dotychczasowych grup,
- częsty kontakt z treściami promującymi nienawiść, przemoc lub skrajne poglądy,
- nagła zmiana zachowania, zainteresowań, wizerunku lub sposobu komunikowania się,
- narracja oparta na podziale świata na „my” i „oni”,
- szukanie winnych własnych niepowodzeń w konkretnej grupie społecznej, narodowej, religijnej lub politycznej.
Reaguj niezwłocznie
Sygnały wysokiego ryzyka — nie zostawiaj ich bez reakcji.
- uczeń otwarcie popiera przemoc jako sposób rozwiązywania problemów,
- gloryfikuje sprawców zamachów lub aktów przemocy,
- nawołuje do nienawiści wobec określonych grup osób,
- werbalnie lub fizycznie atakuje innych ze względu na rasę, pochodzenie, religię czy orientację,
- deklaruje chęć „ukarania” lub skrzywdzenia innych,
- szuka informacji o przeprowadzaniu ataków, broni, sporządza plany lub listy celów.
Jak rozmawiać z uczniem, który wyraża skrajne poglądy
Najważniejsze jest zachowanie relacji, okazanie zainteresowania i stworzenie przestrzeni do refleksji. Celem nie jest wygranie dyskusji ani natychmiastowa zmiana poglądów, lecz zrozumienie, skąd biorą się przekonania ucznia i jakie emocje za nimi stoją. Ośmieszanie czy konfrontacja mogą pogłębić wykluczenie i zamknąć młodego człowieka w grupach ekstremistycznych. Najpierw buduj relację, potem skłaniaj do refleksji.
Zamiast: „Nie masz racji”, „To nieprawda”
Zapytaj: „Co sprawiło, że zacząłeś(-aś) tak myśleć?”, „Jak doszedłeś(-aś) do takiego wniosku?”
Zamiast: „Martwią mnie Twoje poglądy”
Powiedz: „Zauważyłem, że ostatnio jesteś bardziej wycofany(-a). Czy coś się dzieje?”
Gdy uczeń mówi: „Wszyscy przedstawiciele tej grupy są zagrożeniem”
Zapytaj: „Jakie dowody potwierdzają to twierdzenie?”, „Jak odróżnić fakt od opinii w tej informacji?”
Gdy uczeń usprawiedliwia przemoc, nie ignoruj tego
Zapytaj: „Co sprawia, że uważasz ją za rozwiązanie?”, „Jakie mogą być konsekwencje dla osób, których to dotyczy?”
Autorka radzi też: nie bój się przyznać, że czegoś nie wiesz („Sprawdźmy to razem”), nie normalizuj mowy nienawiści i przemocy („Chcę zrozumieć Twoje stanowisko, ale nie mogę zgodzić się na obrażanie innych”), a gdy emocje są zbyt silne — chwilowo zmień temat i wróć do rozmowy później. Nie obiecuj pełnej poufności: jeśli uczeń ujawnia informacje wskazujące na możliwość użycia przemocy, planowanie działań przestępczych lub zagrożenie dla siebie albo innych, trzeba przekazać sprawę dalej zgodnie z procedurami ochrony dziecka i bezpieczeństwa obowiązującymi w szkole.
Ważne. W przypadku uczniów zainteresowanych środowiskami takimi jak „764” lub innymi społecznościami promującymi przemoc, samookaleczanie, zachowania samobójcze czy ekstremalne formy manipulacji sama rozmowa wspierająca nie jest wystarczającą formą reakcji. Nie mamy wtedy do czynienia z dyskusją o poglądach, lecz z potencjalnym zagrożeniem zdrowia lub życia dziecka. Należy niezwłocznie poinformować pedagoga lub psychologa szkolnego, dyrekcję oraz rodziców lub opiekunów, a w razie potrzeby także właściwe służby. Kontakt do specjalistów w naszej szkole: Pomoc psychologiczno-pedagogiczna.
Do pobrania i wykorzystania
- Poradnik — bezpłatna platforma e-learningowa OSE IT Szkoła, zakładka „Materiały”.
- Więcej o publikacji — artykuł na stronie nask.pl.
- Plakaty pomagające reagować w trudnych sytuacjach w szkole (A4, wersja czarno-biała): pobierz PDF. Po wydrukowaniu warto powiesić je w salach lekcyjnych i na tablicach ogłoszeń.
- Kursy na platformie IT Szkoła: kurs nr 263, kurs nr 265, kurs nr 267.
Zachęcam do udostępnienia poradnika nauczycielom, wychowawcom, pedagogom i psychologom szkolnym, którzy na co dzień wspierają młodych ludzi w mierzeniu się z wyzwaniami cyfrowego świata. Na tej stronie znajdą Państwo także powiązane materiały: pokazy filmowe „Po drugiej stronie ekranu” (m.in. o hejcie i radykalizacji) oraz konkurs „Broń się w necie”.
Źródło: wiadomość Zespołu Ogólnopolskiej Sieci Edukacyjnej (OSE). Poradnik rozpowszechniany jest na licencji Creative Commons Uznanie autorstwa – Użycie niekomercyjne (CC BY-NC 4.0).
